Obecne wystąpienia społeczne zmieniają krajobraz polityczny wielu krajów. Stare rządy upadają. Analizując różne raporty, można dojść do wniosku, że po wybuchu kryzysu w 2008 r. liczba konfliktów społecznych na świecie zaczęła gwałtownie rosnąć, a trend ten został zahamowany na krótko dopiero wskutek obostrzeń sanitarnych związanych z COVID-19. Jednak od zakończenia pandemii, liczba wystąpień społecznych ponownie mocno wzrosła.
Geopolitycy, analizując obecną destabilizację systemu na świecie, chaosu upatrują w rozkładzie ładu międzynarodowego, wojnach, mocarstwowej rywalizacji. Tymczasem wyraźnie widać, iż status quo rozpada się także (a może nawet przede wszystkim) w wyniku narastających konfliktów wewnętrznych.
Podczas spotkania zastanowimy się jak w dobie tych przemian przedstawia się sytuacja polskich pracowników i pracownic, jak są zorganizowani i ustrukturyzowani oraz czy – biorąc pod uwagę kontekst historyczny – może dojść do wybuchu niezadowolenia społecznego na zakładach pracy.

W trakcie warsztatów zastanowimy się nad warunkami możliwości rewolucji. Rewolucji rozumianej nie tylko jako gwałtowny wybuch, ale jako proces uczenia się, kształtowania pojęć, budowania wspólnotowości i wypracowywania praktyk oporu. Przyjrzymy się różnym formom mobilizacji politycznej, tym ‘rewolucyjnym’, łączącym wyzwolenie narodowe i klasowe w różnych proporcjach, jak i tym opowiadającym się przeciwko. Postaramy się także zrozumieć mechanizm reakcji elit i obozu narodowego, które doprowadziła do wygaszenia plebejskiej emancypacji, ale też porewolucyjne rozczarowanie i melancholię, która osłabiają rewolucyjne tendencje. Materiał do warsztatów pochodzi głównie z okresu rewolucji 1905 w Królestwie Polskim, i z lat 1917-1921 gdy znów ważyły się losy formy państwowości. Przyjrzymy się też temu jak procesy te wyglądały na tle innych obszarów Imperiów Rosyjskiego, jak (przyszła) Finlandia, Gruzja i Łotwa.

Rodzice nazywali Anitę „księżniczką”, bo od dziecka uwielbiała czytać książki, co w jej robotniczej rodzinie nie było oczywiste. Nieoczywisty dla jej rodziny był także wybór liceum i pójście na studia. Dla Franka, Damiana czy Zofii pójście na studia było oczekiwanym i wspieranym przez rodziców wyborem, ale podobnie jak Anita czuli się na uniwersytecie nie do końca u siebie. Towarzyszyła im mieszanka wstydu, niedopasowania i uporczywego wrażenia, że muszą jeszcze coś nadrobić. Z kolei dla Kaliny czy Iwony wychowujących się w domach akademickich świat uniwersytetu był od dziecka oswojony i naturalny. Z czasem zaczęły jednak czuć, że rozpoznawalne nazwiska rodziców-profesorów stanowią dla nich obciążenie i źródło niepewności. W projekcie RaM-CLASS przez ostatnie dwa lata rozmawialiśmy zarówno z akademiczkami i akademikami, którzy doświadczyli międzypokoleniowego awansu klasowego, jak i tymi, którzy poszli w zawodowe ślady swoich rodziców. Na Festiwalu Myśli Abstrakcyjnej opowiemy o wynikach badania. Porozmawiamy o tym, jak klasa wraca w pozornie drobnych sytuacjach akademickich, jak różne są koszty wejścia do świata akademii, oraz - czy akademia jest faktycznie tak merytokratyczna, jak lubi o sobie myśleć?

W socjologii pierwszych lat XXI wieku ochrzczono klasę mianem kategorii zombie, żywego trupa, przeżytku odziedziczonego z czasów industrializacji. Obecnie jednak klasy wracają jako istotny temat sfery publicznej: na nowo odkrywa się nie tylko obecne podziały klasowe, ale zauważa się długie trwanie klasowej dominacji.
Współczesne debaty mogą być ciekawie oświetlone przez tradycyjne teorie klas: klasycy są ważni nie tylko jako autorytety, ale jako źródła cały czas aktualnego i żywego zasobu pojęć do porządkowania naszej wiedzy o klasach i naszych oczekiwań wobec debaty o nich. Czy chcemy zrozumieć polityczność klas czy ich kulturowa specyfikę? Czy interesuje nas antagonizm czy opisanie odmienności różnych klasowych doświadczeń? Ten krótki wykład ma być zwięzłym przewodnikiem po tej problematyce.
Zaczniemy od Karola Marksa i jego odkrycia klasowości jako głównego wątku całej dotychczasowej historii. Jak Marks definiował klasy? Dlaczego uważał, że należy rozróżniać między klasą w sobie a klasą dla siebie – i co to znaczy?
Max Weber to kluczowe nazwisko w kulturowej interpretacji nierówności społecznych. Zaproponował niezwykle wpływowe definicje klasy i stanu, w swoich tekstach pokazywał, że klasy trzeba nie tylko obserwować czy liczyć, ale także rozumieć.
Pierre Bourdieu wprowadził z kolei do debaty o klasach niezwykle złożoną i teoretycznie wyrafinowaną koncepcję klas. Jego ujęcie dominacji klasowej jest skuteczną szczepionką na naiwne sposoby myślenia o „przekraczaniu podziałów klasowych” czy emancypacji.

Zwrot ludowy przyniósł nie tylko nową opowieść o przeszłości, lecz także rozpoznawalny repertuar uczuć społecznych – wstyd związany z pochodzeniem, gorycz wynikającą z niedopasowania, czułość wobec przodków, dumę płynącą z rozpoznania siebie po właściwej stronie historii. Genealogia stała się jednym z języków, za pomocą których można opowiadać o własnej pozycji klasowej. Do miejsca w podziale pracy, wysokości zarobków i stanu posiadania doszło pytanie o to, skąd się jest i co w związku z tym się czuje.

Szczególną karierę język ten zrobił w akademii i kulturze. Gniew na dawnych panów spotkał się z goryczą wobec współczesnych instytucji i hierarchii, także tych, które organizują samo pole akademickie. Rynek książki szybko rozpoznał potencjał tych narracji. Chłopskie i robotnicze genealogie, reportaże o pańszczyźnie oraz autobiografie klasowych uciekinierów znalazły czytelników, którzy w cudzych losach rozpoznawali własne doświadczenie awansu.

Chcemy więc zapytać, dlaczego klasa średnia, akademia i rynek potrzebowały zwrotu ludowego. Co pozwolił on uchwycić w doświadczeniu awansu, a co przesunął poza pole społecznego widzenia? Co dzieje się z gniewem, kiedy staje się jednocześnie krytyką nierówności, sposobem opowiadania o sobie, walutą akademickiego prestiżu i dobrze sprzedającym się towarem? Jeśli historia klas jest także historią zarządzania uczuciami, to w jakim momencie zwrotu ludowego jesteśmy dzisiaj?

Przywileje klasowe, rozdarte habitusy i kapitalistyczne aspiracje stanowią oś przewodnią multimodalnych warsztatów z zakresu wyobraźni postkrytycznej, czyli takiej, która zawiesza opozycję między krytyką a jej przedmiotem. Czerpiąc inspirację z materialistycznej psychiatrii (G. Deleuze, F. Guattari, K. Theweleit) oraz praktyk kolektywnej autobiografii (A. Ernaux, D. Eribon), będziemy wspólnie śledzić, w jaki sposób pragnienia – także te uznawane za „nasze własne” – inwestowane są w relacje społeczne, stosunki ekonomiczne i działania polityczne. Interesować nas będzie, jak proces ten współtworzy formy podmiotowości kształtowane z jednej strony przez neoliberalną etykę samowyzysku, z drugiej zaś przez zasadę pomocy wzajemnej. Jednym z celów warsztatów będzie zatem podjęcie próby rozpoznania sił rządzących sposobami myślenia i działania zgodnie z klasowymi atrybutami.

Punktem wyjścia wykładu będzie analiza urasowienia podziałów społecznych w twórczości Henryka Sienkiewicza. Przyjrzymy się podobieństwom i różnicom między szlacheckim protorasizmem stanowym a rasizmem klasowym oraz stosunkowi pisarza do obydwu zjawisk. Sienkiewiczowskie obrazy zostaną zestawione z wcześniejszymi, współczesnymi im i późniejszymi przykładami urasowień społecznych (m.in. z prac polskich międzywojennych antropologów, powołujących się niekiedy na autora Trylogii). Tym samym zastanowimy się nad deprecjonowaniem chłopskości w kraju, którego większość społeczeństwa ma chłopskie korzenie, oraz nad przyjmowaniem przez nie szlachecko-inteligenckiej optyki jako własnej. Pytania o pomijanie owych wątków w szkolnej recepcji Sienkiewicza pozwolą z kolei otworzyć dyskusję o roli edukacji w reprodukowaniu i naturalizowaniu hierarchii klasowej.

Jedzenie jest chyba najuczciwszym wykrywaczem klasy, jaki mamy. Zdradza status społeczny szybciej niż adres /czy poziom zarobków/: to, czy na stole w domu stoi młynek do pieprzu, jak się wymawia „focaccia" i od kiedy ktoś pije kawę bez cukru.Na tym quizie sprawdzimy, jak dobrze umiemy czytać te kody i jak bardzo sami w nich siedzicie. Będzie o produktach, które awansowały społecznie, i o takich, które spadły z restauracyjnej karty prosto na półkę w dyskoncie, więc natychmiast przestały być modne. Będzie też o tym, co ta sama logika robi poza kuchnią: jak wygląda modna knajpa, modna torba i modna dzielnica. Kilka rund, pytania od łatwych do podchwytliwych, obrazki  i trochę ironii. Nie trzeba znać się na gastronomii, wystarczy kiedykolwiek zamówić coś po to, żeby zrobić wrażenie. Gramy w drużynach, więc warto przyjść ze znajomymi albo zebrać ekipę na miejscu.

Pub quiz jest otwarty dla wszystkich. Czekamy na 5-osobowe zespoły - przyjdźcie z własną ekipą albo zbierzcie drużynę na miejscu. Na zwycięzców czekają cenne nagrody.

Warsztat poświęcony będzie teoretycznym ujęciom pracy kobiet, ze szczególnym uwzględnieniem sporów między przedstawicielkami teorii społecznej reprodukcji (SRT) a feminizmem autonomistycznym. Punktem wyjścia będzie kluczowe pytanie o status pracy reprodukcyjnej w kapitalizmie: czy wytwarza ona wartość dodatkową, czy też pozostaje wobec niej zewnętrzna – oraz jakie konsekwencje mają te rozstrzygnięcia dla analizy wyzysku i strategii politycznych. Dyskusja skupi się na tym, w jaki sposób odmienne ujęcia pracy reprodukcyjnej wpływają na możliwość budowania spójnej polityki feministycznej, zdolnej do łączenia walk o pracę, opiekę i warunki życia. Wreszcie, podejmiemy pytanie, czy praca reprodukcyjna może stać się podstawą uniwersalnego doświadczenia politycznego – fundamentem „feminizmu dla 99%”, który przekracza partykularne interesy i tworzy szeroką, solidarnościową przestrzeń działania.

Własność mieszkania jest "ustawieniem domyślnym" gospodarstw domowych w Polsce. To jednocześnie jeden z najbardziej powszechnych składników ich majątku. Na skutek prywatyzacji zasobu mieszkaniowego w Polsce, własność mieszkania i nieruchomości, przede wszystkim - domów jednorodzinnych tworzy jedną z podstawowych form kapitału nie pochodzącego wprost i nie zawsze z pracy. W procesach dochodzenia do- i wykluczenia z- własności widać coraz wyraźniej mechanizmy klasotwórcze, które pozwalają się przyjrzeć formom akumulacji majątku oraz jego przekształceniom, niekoniecznie w kapitał, ale także - w rodzinny majątek przekazywany międzypokoleniowo. Wychodząc od rozumienia utowarowienia i pieniądza, będziemy dyskutować o formach i przemianach utowarowienia i odtowarowienia mieszkań w Polsce. Bazą do dyskusji będą wybrane badania socjologiczne, poświęcone mieszkalnictwu oraz zamieszkiwaniu. Ważnym jej elementem będzie kwestia "gniazdownictwa", które pozwala skoncentrować się na związkach kapitału i więzi społecznych.

Wpływ środowiska naturalnego na kształtowanie się relacji społecznych w przeszłości pozostaje wciąż niedostatecznie zbadany, zwłaszcza w kontekście dziejów Europy Wschodniej. Podczas warsztatów przyjrzymy się temu, jak różne typy ekologii – od gór, przez lasy i bagna, po obszary rolnicze i plantacje – oddziaływały na stosunki władzy, możliwości oporu oraz sprawczości grup podporządkowanych. Szczególną uwagę poświęcimy tym elementom przyrody, które wymykały się kontroli administracyjnej i pozostawały dotąd na marginesie badań: trzcinowiskom, krzakom, gęstym zaroślom, nieużytkom czy chwastom. Zastanowimy się, w jaki sposób uwzględnienie tych „nieczytelnych” i trudnych do kontrolowania przestrzeni może rzucić nowe światło na historię różnych społeczności, ich strategii przetrwania oraz oporu.

Opis niebawem!

Czy pojęcie „dobrego smaku” jest obiektywne, czy stanowi jedynie narzędzie społecznej dystynkcji? Podczas warsztatów przyjrzymy się temu, co codzienne wybory modowe mówią o pochodzeniu, aspiracjach i hierarchii społecznej. Zbadamy zjawiska takie jak quiet luxury, old money czy mob wife, sprawdzając dlaczego ten sam element ubioru na jednych bywa uznawany za kicz, a na innych za szczyt wyrafinowania. Prześledzimy także, jak trendy krążą między klasami od elitarnych salonów po zawłaszczanie estetyki ulicznej i robotniczej przez luksusowe domy mody. W części dyskusyjnej połączymy socjologię ubioru z analizą popkultury i współczesnych kodów wizualnych. W module praktycznym będziemy pracować z obrazem tworząc kolaże i moodboardy, które dekonstruują narracje o prestiżu oraz obnażają mechanizmy stojące za etykietą „bezguścia”.

Opowieści o awansie można uznać za jedno z afektywnych kół zamachowych kapitalizmu. Narracje o przekraczaniu barier klasowych i zdobywaniu wyższej pozycji społecznej podtrzymują obietnicę „lepszego życia” możliwego w granicach systemu. Towarzyszą kapitalizmowi od początku, a ich siła wynika z trwałości samej struktury narracyjnej. Nie znaczy to, że format ten nie dopuszcza wariantów i przesunięć — od socjalistycznych opowieści awansu po krytyczne autofikcje ostatnich lat. Powraca jednak pytanie, czy marzenie o jednostkowym awansie nie osłabia wyobraźni zbiorowej zmiany oraz czy wyciszanie intensywnych emocji nie wzmacnia logiki kapitalizmu. Podczas warsztatu skonfrontujemy opowieści o awansie z osobistymi doświadczeniami, pytając, czy możliwa jest wywrotowa narracja o poszukiwaniu lepszego życia.

Reprezentacje klas to niezwykle złożony i ciekawy problem. Najważniejsze pojęcia klasowe są rozumiane w sposób skrajnie różny: w debatach o klasie średniej jej liczebność w Polsce, zależnie od definicji, waha się między kilkuset tysiącami a kilkunastoma milionami osób. Pojęcie inteligencji może oznaczać (wszystkich) ludzi wykształconych lub wąską grupę rodzin o elitarnym historycznym rodowodzie. O klasie robotniczej zaś mawia się w sferze publicznej, że istniała kiedyś w czasach realnego socjalizmu – chociaż w dzisiejszej Polsce żyją miliony robotników.

Wszystkie te przykłady pokazują wagę problemu reprezentacji. W naukach społecznych rozwiązuje się go zazwyczaj na dwa sposoby: albo zakłada się, że klasy istnieją obiektywnie, a ich reprezentacje mogą być bardziej lub mniej adekwatne – lepiej lub gorzej zdawać sprawę z tego, jak jest. Albo też zakłada się, że podziały społeczne są konstruktem, a sposoby mówienia o klasach i obrazowania ich tworzą sam problem lub go dekonstruują.

W wykładzie, będącym zwięzłym podsumowaniem kilku lat badań, chciałbym przedstawić trzecią możliwość: reprezentacje klas wpływają na sposób, w jaki klasy istnieją, czyli ujęcie dialektyczne.
Podczas wykładu przedstawię zwięźle teoretyczne podstawy tego rozwiązania: pojęcia z arsenału marksizmu i psychoanalizy. Rozważę kilka przykładów pokazujących złożoność problemu reprezentacji klasy. Wreszcie przedstawię konsekwencje rozumienia reprezentacji, które wynika z przedstawionego w wykładzie ujęcia, i co z niego wynika dla współczesnych, gorących debat o podziałach klasowych. Uczestniczki wykładu dowiedzą się więc, czym jest „kalejdoskop” i dlaczego należy go rozbić.

Wykład będzie poświęcony różnym, często konkurującym ze sobą, sposobom definiowana inteligencji. Podjęta zostanie w nim kwestia postrzegania miejsca inteligencji, zarówno w polskiej strukturze społecznej, jak i szerszym europejskim systemie elit, z uwzględnieniem ich historycznej genezy. Rozpatrzone zostaną poglądy na istnienie (lub nieistnienie) inteligencji oraz na jej przemiany, a także wiążącą się z jej obecnością specyfikę polskiego systemu społecznego, w szczególności jego elitarnej części.

A co jeśli nie tylko my pragniemy uwolnić się od kapitalizmu, ale kapitalizm pragnie uwolnić się od nas? Stać się abstrakcją: czystym tokenem, liczbą na ekranie, spekulacją. Odepchnąć od siebie ludzkie ciała, kable, psujące się auta, rządowe regulacje i wszystko, co materialne, przyziemne i stawiające opór? Co to oznacza dla nas i naszej przyszłości?

→ PYTANIA DO PROJEKTOWANIA

Podczas warsztatu posłużymy się metodami designu spekulatywnego i theory fiction, żeby pobawić się teorią egzokapitalizmu i sprawdzić dokąd może nas doprowadzić jej logika. Jak zmienią się stosunki klasowe, jeśli kapitał będzie się od nas oddalał? Komu będzie dane wstąpić do świata abstrakcji, a kto zostanie na ziemi – płacąc subskrypcje, czynsze i wykonując pracę reprodukcyjną? Czy odlatujący kapitał pozostawi szczeliny, w których mogą wyrosnąć alternatywy? I czy istnieją inne algorytmy, poza kapitalizmem, które mogłyby przejąć władzę nad światem?

→ CZEGO MOŻNA SIĘ SPODZIEWAĆ

● porozmawiamy o współczesnym kapitalizmie bazując na książce „Exocapitalism” Marka Poliksa i Roberto Alonso Trillo

● zastanowimy się jak w przyszłości mogą przekształcić się stosunki pracy, co się stanie z klasami społecznymi i jakie alternatywy możemy sobie wyobrazić

● będziemy tworzyć wizje przyszłości, korzystając z designu spekulatywnego i theory fiction

Czy rzeczywiście jesteśmy kowalami własnego losu, tak jak nam mówiono? Czy każdemu uda się wykorzystać swój potencjał, jeśli tylko będzie wystarczająco intensywnie pracował? Na warsztatach rozegramy ,,walkę o sukces”, by przyjrzeć się i lepiej zrozumieć jak czynniki klasowe i społeczne wpływają na możliwość osiągnięcia upragnionej samorealizacji. Wyjdziemy od własnych doświadczeń i przekonań, spróbujemy rozebrać je na części, żeby sprawdzić, co za nimi stoi. W czasie głównej części gry będziemy mierzyć się z problemami i przeciwieństwami losu, dysponując różnymi zasobami. Zobaczymy, czy potrafimy docenić wagę okoliczności i czynników zewnętrznych i czy nie jesteśmy dla siebie zbyt surowi. Ostatnią część poświęcimy refleksji nad poszukiwaniem ulgi i wyrozumiałości. Wrócimy do pytania o wpływ na własny los, by przekonać się, czy liberalna obietnica jest w stanie się obronić.

Kryzys klimatyczno-ekologiczny już tu jest - coraz trudniej to zignorować. Jednocześnie, czym jest 'tu' w tym zdaniu? Czy to nieco abstrakcyjne Globalne Południe, a może nazbyt ujednolicające kategorie takie jak 'świat' czy 'Polska'? Warto zadać sobie pytanie o to, kto w pierwszej kolejności ponosi bolesne konsekwencje zanieczyszczonego środowiska i rozregulowanego klimatu, a kto jest wśród tych najbardziej za te zmiany odpowiedzialnych. Czy zaskakuje Was to, że te dwa zbiory w niewielkim stopniu się pokrywają? Przyjrzymy się temu zagadnieniu bliżej, rozmawiając o nierównej ekologicznie wymianie, o niesprawiedliwości środowiskowej i przerzucaniu kosztów - czyli o ekologii, ale tej politycznej.

Znana z lat 90. teza o “śmierci klas” zdaje się nie obowiązywać. Nie wierzy w nią już nawet popkultura, która kiedyś miała zabezpieczać iluzję bezklasowego społeczeństwa. Współczesna kultura kapitalizmu nie ukrywa antagonizmów klasowych, ale je wydobywa, czyniąc z nich podstawę swoich opowieści, jak w popularnych reality show eksploatujących wątek konfrontacji świata biednych i bogatych. Popkulturę można uznać za pustą dystrakcję, ale to właśnie ona z wielką siłą kształtuje społeczną komunikację i polityczną wyobraźnię. Podczas warsztatów zajmiemy się dekonstrukcją klasowych tropów w polskiej kulturze popularnej. Zastanowimy się, jak masowe obrazy “uczą” nas klasowej dynamiki, jak każą patrzeć na klasy podporządkowane i dlaczego w Polsce damy mylą się z wieśniaczkami.